کمدی الهی، اثر جاودانه دانته آلیگیری، شاعر و نویسنده شهیر ایتالیایی، یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبیات جهان به شمار می‌رود. این کتاب حماسی که به زبان اول شخص روایت می‌شود، سفر خیالی دانته را به سه عالم دوزخ، برزخ و بهشت به تصویر می‌کشد.

سفر نمادین با دو راهنمای اسطوره‌ای

در این سفر تمثیلی، دانته دو راهنمای ویژه دارد: ویرژیل، شاعر بزرگ رومی، که راهنمای او در دوزخ و برزخ است، و بئاتریس، معشوقه ایده‌آل و نماد عشق الهی دانته، که او را در بهشت هدایت می‌کند. بئاتریس، زنی که دانته تنها چند بار او را دیده و عشق زمینی به او، به عشقی آسمانی بدل شده، نقشی محوری در رسیدن دانته به مرحله نهایی کمال ایفا می‌کند.

ساختار و سبک بی‌نظیر کمدی الهی

این منظومه بلند از سه بخش (کنتو) تشکیل شده است: دوزخ (اینفرنو)، برزخ (پورگاتوریو) و بهشت (پارادیزو). هر بخش خود شامل ۳۳ سروده است که به همراه یک سروده مقدماتی، در مجموع به ۱۰۰ سروده می‌رسد. تعداد کل ابیات این اثر حدوداً ۱۴۲۳۳ بیت است.

دانته در این اثر از سبک قافیه‌پردازی نوآورانه‌ای به نام “قافیه سوم” (Terza Rima) استفاده کرده است. هر بند از سه بیت تشکیل شده که بیت اول و سوم هم‌قافیه هستند و بیت میانی، قافیه بیت اول و سوم بند بعدی را می‌سازد. وزن ابیات نیز یازده هجایی است.

زبان این اثر، گویش توسکانی است و نقش دانته در تثبیت این گویش به عنوان اساس زبان ایتالیایی مدرن، انکارناپذیر است.

منشأ نامگذاری: از “کمدی” تا “الهی”

عنوان این اثر نیز داستانی دارد. در سنت ادبی آن دوران، آثار بزرگ و متعالی را “تراژدی” می‌نامیدند. دانته عمداً عنوان “کمدی” را برای اثرش انتخاب کرد. بعدها، جووانی بوکاچیو، نویسنده هم‌عصر دانته و خالق اثر مشهور «دکامرون»، واژه “الهی” را به آن افزود. برای اولین بار این ترکیب کامل «کمدی الهی» در چاپ ونیز سال ۱۵۵۵ بر جلد کتاب ظاهر شد.

ترجمه فارسی و حواشی آن

نخستین ترجمه کامل فارسی این اثر توسط شجاع‌الدین شفا انجام و در سال ۱۳۳۵ توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد. این ترجمه با مقدمه‌ای مبسوط درباره اثر، زندگی دانته و تأثیر شگرف کمدی الهی بر ادبیات جهان همراه بود. پس از انقلاب اسلامی، چاپ این کتاب برای سال‌ها متوقف شد و نسخه‌های قدیمی آن نایاب و بسیار گران‌قیمت گردید. سرانجام در سال‌های اخیر مجوز تجدیدچاپ آن صادر شد، اما ناشران موظف شدند توضیحی مبنی بر عدم تأیید مترجم (شجاع‌الدین شفا) از سوی وزارت ارشاد در ابتدای کتاب درج کنند.

پیوند شگفت‌انگیز با ادبیات کهن ایران: ارداویرافنامه

کمدی الهی از منظری دیگر نیز برای مخاطب ایرانی جذاب و حائز اهمیت است. در دهه‌های اخیر، پژوهشگران بسیاری این اثر را با ارداویرافنامه، کتاب کهن ایرانی به زبان پهلوی (احتمالاً متعلق به دوران پایانی ساسانیان)، مقایسه کرده‌اند.

• ارداویرافنامه حدود هزار سال پیش از کمدی الهی نوشته شده و آن نیز به توصیف سفر روحانی “ویراف” به عوالم پس از مرگ می‌پردازد.
• این شباهت موضوعی، این پرسش را برانگیخته که آیا دانته به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر این داستان ایرانی قرار داشته است؟
• ایران با داشتن ارداویرافنامه و نیز اشاره به سفرهای روحانی در کتیبه کرتیر و افسانه ویشتاسب، از پیشگامان پرداختن به این مضمون نمادین در ادبیات جهان به شمار می‌رود.

جمع‌بندی: چرا کمدی الهی را بخوانیم؟

کمدی الهی تنها یک داستان نیست؛ یک سفر فلسفی، الهیات مسیحی قرون وسطی، تمثیلی از رسیدن انسان به کمال، و گنجینه‌ای از اساطیر، تاریخ و ادبیات است. خواندن این اثر، نه تنها با یکی از ارکان فرهنگ غرب آشنا می‌شویم، که با مقایسه آن با آثار مشابه ایرانی مانند ارداویرافنامه، درک عمیق‌تری از اشتراکات فکری تمدن‌ها به دست می‌آوریم. این کتاب برای علاقه‌مندان به ادبیات تطبیقی، فلسفه، تاریخ ادیان و اسطوره‌شناسی ضروری است.