تشکیل دولت صفوی در سال ۹۰۷ ق / ۱۵۰۱م فرصتی کم نظیر برای بازسازی ایران ملوک الطوایفی و ورود آن به عصری تازه در جهت اتحاد سرزمینهای ایرانی بر پایه ی جغرافیای تاریخی و باستانی آن فراهم آورد. نزدیک به له قرن بود که چنین اتحادی میان ایالات گسترده ی ایران شکل نگرفته بود. طبیعی بود که این تحول از آذربایجان آغاز شود منطقه ای که ظهور صفویان در آن دلایل گوناگون سیاسی فرهنگی و اقتصادی داشت. نخست آن که آذربایجان از بیش از یک قرن پیش از ظهور صفویان و به ویژه از دوره ی ایلخانان به بعد جایگاهی ممتاز از نظر سیاسی فرهنگی و اقتصادی یافته بود شهرهایی چون تبریز، مراغه و سلطانیه در آن زمان از مراکز مهم و نامدار جهان اسلام به شمار میرفتند. افزون بر این، آذربایجان به نوعی دروازه ی اقتصادی و تا اندازه ای سیاسی ایران محسوب میشد و از همین رو اهمیتی راهبردی داشت. از سوی دیگر جریانها و نحله های فکری تازه ای در آذربایجان و در گستره ای وسیع، تا آسیای صغیر پدید آمده بودند که نشانه هایی از تحول عمیق فکری و اجتماعی در این منطقه به شمار میرفتند. یکی از مهم ترین این جریان ها جنبش شیعی حروفی بود که در میان قبایل ترک از دربند تا حلب ریشه دوانده و ایدئولوژی تازه ای را بر محور تشیع در بخش شرقی آسیای صغیر شکل داده بود؛ همان نیرویی که در نهایت پشتوانه ی شاه اسماعیل شد.

نخست آن که آذربایجان از بیش از یک قرن پیش از ظهور صفویان و به ویژه از دوره ی ایلخانان به بعد جایگاهی ممتاز از نظر سیاسی فرهنگی و اقتصادی یافته بود شهرهایی چون تبریز، مراغه و سلطانیه در آن زمان از مراکز مهم و نامدار جهان اسلام به شمار میرفتند. افزون بر این، آذربایجان به نوعی دروازه ی اقتصادی و تا اندازه ای سیاسی ایران محسوب میشد و از همین رو اهمیتی راهبردی داشت. از سوی دیگر جریانها و نحله های فکری تازه ای در آذربایجان و در گستره ای وسیع، تا آسیای صغیر پدید آمده بودند که نشانه هایی از تحول عمیق فکری و اجتماعی در این منطقه به شمار میرفتند. یکی از مهم ترین این جریان ها جنبش شیعی حروفی بود که در میان قبایل ترک از دربند تا حلب ریشه دوانده و ایدئولوژی تازه ای را بر محور تشیع در بخش شرقی آسیای صغیر شکل داده بود؛ همان نیرویی که در نهایت پشتوانه ی شاه اسماعیل شد.