آلبر کامو که بود؟

آلبر کامو (Albert Camus) در هفتم نوامبر ۱۹۱۳ در دهکده «موندی» در کشور الجزایر - که در آن زمان مستعمره فرانسه محسوب می‌شد - چشم به جهان گشود. او چهره‌ای چندوجهی به‌عنوان رمان‌نویس، مقاله‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس و جستارنویس بود و در سال ۱۹۵۷ موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شد. درون‌مایه اصلی رمان‌های او را مفاهیم «نیهیلیسم» و «عصیان» شکل می‌دهد، در حالی که نوشته‌های غیرداستانی‌اش رویکردی چپ‌گرایانه اما ضدکمونیست داشتند. کامو در قرن پرماجرای بیستم، یک مبارز تمام‌عیار بود و توانایی بی‌نظیرش در پیوند فلسفه با ادبیات، نام او را در تاریخ ماندگار کرد. سرانجام این نویسنده بزرگ در ۴ ژانویه ۱۹۶۰ در فرانسه درگذشت.

زندگی‌نامه آلبر کامو

آلبر کامو فرزند مادری اسپانیایی و پدری کشاورز از اهالی آلزاس بود. پدرش در نبرد مارن (در خلال جنگ جهانی اول) کشته شد، زمانی که کامو کمتر از یک سال داشت. پس از این رویداد، مادرش تنهایی تأمین‌کننده هزینه‌های خانواده شد و کامو به همراه مادر و برادرش به منطقه‌ای کارگری در الجزیره نقل مکان کردند. آنها در آپارتمانی دواتاقه، همراه با مادربزرگ مادری و عمویی فلج زندگی می‌کردند.

تحصیلات

کامو در سال ۱۹۱۸ وارد دبستان شد. در آنجا خوش‌شانسی به او رو کرد و معلم برجسته‌ای به نام «لوئی ژرمن» کمک کرد تا در ۱۹۲۳ بورسیه تحصیلی دبیرستان را به دست آورد. (سال‌ها بعد، هنگام دریافت نوبل، کامو این جایزه را به ژرمن تقدیم کرد). دوران دبیرستان برای او آغازگر بیداری روشنفکری همراه با اشتیاق فراوان به ورزش، به‌ویژه فوتبال، شنا و بوکس بود. اما حملات بیماری سل در ۱۹۳۰ به این علاقه شدید پایان داد و او را از ورزش حرفه‌ای کنار گذاشت. این بیماری همچنین او را مجبور کرد پس از پانزده سال، آپارتمان ناسالم خانوادگی را ترک کند و به‌تنهایی زندگی نماید. کامو پس از استقلال، در دانشگاه الجزیره در رشته فلسفه ثبت‌نام کرد و مخارج زندگی را با مشاغل گوناگون تأمین می‌نمود. در دانشگاه، به‌شدت تحت تأثیر یکی از اساتیدش به نام «ژان گرنیه» قرار گرفت که او را در پرورش ایده‌های ادبی و فلسفی‌اش یاری داد. در ۱۹۳۶ از پایان‌نامه خود با موضوع «رابطه اندیشه یونانی و مسیحی در نوشته‌های فلسفی فلوطین و آگوستین قدیس» دفاع کرد. پس از فراغت از تحصیل، برای تدریس فلسفه و داشتن شغلی دانشگاهی در آزمون ورودی شرکت کرد، اما حمله دوباره سل مانع از ادامه این مسیر شد. کامو برای بازیابی سلامتی به استراحتگاهی در آلپ فرانسه رفت (که اولین سفرش به اروپا بود) و نهایتاً از طریق فلورانس، پیزا و جنوا به الجزایر بازگشت.

فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی

کامو زمانی در پاریس بود که آلمانی‌ها در جنگ جهانی دوم به فرانسه حمله کردند. او ابتدا قصد فرار داشت، اما در نهایت به جنبش مقاومت فرانسه پیوست و به عنوان سردبیر در نشریه غیرقانونی «کامبت» (Combat) فعالیت کرد. پس از جنگ، کامو به چهره‌ای مشهور تبدیل شد و سخنرانی‌های بسیاری در سراسر جهان ایراد کرد. پیش از آن، در دهه ۱۹۳۰، او شخصیتی برجسته در میان روشنفکران جوان چپ‌گرای الجزایر بود. برای مدت کوتاهی (۱۹۳۴ تا ۱۹۳۵) عضو حزب کمونیست الجزایر شد. او برای گروه تئاتری «تئاتر کارگران» (Theatre du Travail) که بعدها به «تئاتر تیم» تغییر نام داد، متن می‌نوشت، اقتباس انجام می‌داد و بازی می‌کرد. هدف این فعالیت‌ها، ارائه نمایش‌نامه‌های شاخص به طبقه کارگر بود. نمایشنامه‌های او از نقاط عطف تئاتر ابزورد محسوب می‌شوند.در دو سال پیش از جنگ جهانی دوم، کامو تجربه روزنامه‌نگاری را در نشریه Alger-Républicain به عنوان سرمقاله‌نویس، ویراستار، گزارشگر سیاسی و داور کتاب پشت سر گذاشت. او در دوران خدمت سربازی با «ژان پل سارتر» آشنا شد. کامو همواره به عنوان مدافع حقوق فردی، با استعمار فرانسه مخالف بود و برای توانمندسازی الجزایری‌ها در عرصه سیاست و کار تلاش می‌کرد. مجموعه مقالات او توجهات را به بی‌عدالتی‌هایی جلب کرد که بعدها به شروع جنگ الجزایر در ۱۹۵۴ انجامید. زمانی که در طول جنگ جهانی دوم سردبیر روزنامه پاریسی کامبت شد، یک چپ‌گرای مستقل بود؛ چپی که به دلیل توتالیتاریسم با ژوزف استالین و اتحاد جماهیر شوروی مخالفت می‌کرد. آرمانش این بود که هر اقدام سیاسی باید پایه‌ای اخلاقی محکم داشته باشد. این باور در برابر مصلحت‌اندیشی‌های قدیمی چپ و راست، او را به شدت سرخورده کرد و در ۱۹۴۷ ارتباطش را با روزنامه کامبت قطع نمود. صراحت انتقادات او از کمونیسم، موجب شکاف میان او و سارتر شد. کاموی اخلاق‌گرا به آنارکو سندیکالیسم گرایش داشت و با جنبش آنارشیستی فرانسه مرتبط بود. در جریان جنگ الجزایر، از الجزایر چندفرهنگی و کثرت‌گرا حمایت کرد؛ موضعی که مورد قبول اکثر احزاب نبود. در ۱۹۴۵، او یکی از معدود روزنامه‌نگاران متفقین بود که استفاده از بمب اتمی در هیروشیما را محکوم کرد. کامو همچنین به شدت درگیر جنگ داخلی اسپانیا بود و در ۱۹۵۲، در اعتراض به پذیرش دیکتاتوری فرانکو، از یونسکو استعفا داد.

ازدواج‌های آلبر کامو

کامو مخالف سرسخت نهاد ازدواج بود و آن را روندی غیرطبیعی برای پیوند عاشقانه می‌دانست. او دو بار بدون ثبت قانونی ازدواج کرد: بار نخست با دختری به نام «سیمون هیه» که به دلیل خیانت دوطرفه به جدایی انجامید و بار دوم با «فرانسین فور». حاصل این پیوند دوم، فرزندان دوقلویی به نام‌های کاترین و ژان بود. کامو روابط خارج از ازدواج متعددی نیز داشت که مشهورترین آنها با «ماریا کاسارس»، هنرپیشه اسپانیایی، بود.

درگذشت کامو

آلبر کامو در بعدازظهر ۴ ژانویه ۱۹۶۰ در یک تصادف رانندگی جان باخت. او پس از گذراندن تعطیلات در پروانس فرانسه، قصد داشت با قطار به پاریس بازگردد، اما به اصرار دوست و ناشر خود، «گالیمار»، سوار ماشین شخصی او شد. خودروی آنها در جاده‌ای صاف و بدون یخ‌زدگی و با سرعتی نه چندان زیاد، از مسیر منحرف شد و به درختی کنار جاده برخورد کرد. کامو تنها قربانی این سانحه بود و در ۴۷ سالگی درگذشت.

مروری بر آثار و کتاب‌های آلبر کامو

بیشتر نوشته‌های فلسفی و ادبی کامو دارای درون‌مایه‌ای مشترک هستند: ازخودبیگانگی انسان در قرن بیستم، ماهیت هستی، پوچی و شورش. در ادامه، مهم‌ترین کتاب‌های او را دسته‌بندی و معرفی می‌کنیم.

داستان‌های کوتاه

«میزبان»: مجموعه‌ای شامل شش داستان کوتاه. داستان اصلی درباره جوانی فرانسوی به نام «دارو» است که در مدرسه‌ای روستایی و دورافتاده در الجزایر معلمی می‌کند. مدرسه به دلیل کولاک تعطیل شده، تا اینکه یک ژاندارم و یک مجرم به آنجا می‌رسند و دارو میزبان آنها می‌شود.«تبعید و سلطنت» (۱۹۵۷): شامل شش داستان کوتاه با درون‌مایه بینش‌های فلسفی کامو و مضامین وجودی همچون انزوا، تلاش برای درک خود، بیگانگی، آزادی و یافتن معنا در زندگی. زمینه داستان‌ها در الجزایر و درباره اختلافات میان خارجی‌ها و مسلمانان است.

رمان‌ها و نمایش‌نامه‌ها

«بیگانه» (۱۹۴۲): این کتاب به همراه نمایش‌نامه «کالیگولا» و جستار «افسانه سیزیف»، سه‌گانه مشهور «پوچی» کامو را تشکیل می‌دهند. شخصیت اصلی، مردی به نام «مورسو» است که در دنیای خود جز پوچی نمی‌بیند و این پوچی او را با جهان بیگانه ساخته است.«کالیگولا» (۱۹۳۸): نمایشنامه‌ای درباره امپراتور جوانی به همین نام که پس از مرگ خواهرش دچار بحران روحی می‌شود، معنای زندگی را زیر سؤال می‌برد و در تلاش برای اثبات اراده و طغیان، به جنون می‌رسد.«افسانه سیزیف» (۱۹۴۲): جستاری که کامو برای نخستین بار واژه «ابزورد» (پوچی) را در آن به کار برد. او با اشاره به داستان سیزیف، عمل او را نماد بی‌معنایی دنیا می‌داند، اما پیروزی سیزیف را در «آگاهی او به تکرار» می‌بیند.«سقوط» (۱۹۵۶): روایت اعترافات و مونولوگ درونی وکیلی به نام «ژان باتیست کلمانس» که خود را «قاضی توبه‌کار» می‌خواند و داستان زندگی‌اش را تعریف می‌کند.«سوءتفاهم» (۱۹۴۳): نمایشنامه ماجرای مردی به نام ژان که پس از بیست سال دوری از مادر و خواهرش، با همسر و سرمایه‌ای به خانه آنها که مهمانخانه است بازمی‌گردد؛ اما خانواده او را نمی‌شناسند و نقشه‌ای فاجعه‌بار برای این تازه‌واردان دارند.«رکوئیم برای یک راهبه» (۱۹۵۶): اقتباسی از نمایشنامه ویلیام فاکنر. داستان دایه سیاه‌پوستی که کودک تحت سرپرستی خود را کشته و در دادگاه به اعدام محکوم می‌شود، اما شخصیت‌های کتاب می‌گویند او نباید جرم را بپذیرد.«طاعون» (۱۹۴۷): روایت هجوم بیماری هولناک به شهری ناشناخته به نام «اوران» در الجزایر. بیماری در این رمان نمادین است و شخصیت‌های اصلی، نمادی از عصیان علیه وضع موجود یا شورش اخلاقی در برابر انقلاب سیاسی هستند. این رمان نقطه عزیمت کامو از مفهوم «پوچی» به «شورش» است.«مرگ خوش» (۱۹۷۱): نوشته شده در اوایل جوانی کامو که پس از مرگش منتشر شد. پایه و اساس رمان «بیگانه» است. موضوع محوری آن مرگ است و شخصیت اصلی، مردی به نام «پاتریس مورسو» که در جستجوی خوشبختی، مرتکب قتل می‌شود.«نخستین مرد» (۱۹۹۴): آخرین رمان کامو که با الهام از زندگی خودش نوشته اما مرگش فرصت پایان دادن به آن را نداد. داستان پسر جوانی به نام «ژاک کورمری» است که در الجزایر بکر با فقر دست و پنجه نرم می‌کند.«حکومت نظامی»: نمایشنامه‌ای که روح حاکم بر رمان طاعون در آن جریان دارد، اما این بار طاعون نه توسط موش‌ها، بلکه توسط شخصی با تسلط بر شهر شیوع می‌یابد.«صالحان» (۱۹۴۹): برگرفته از وقایعی تاریخی در روسیه. در فوریه ۱۹۰۵ در مسکو، گروهی از تروریست‌های سوسیالیست انقلابی تلاش سازمان‌یافته‌ای برای سوءقصد به عموی تزار ترتیب می‌دهند.«تسخیرشدگان» (۱۹۵۹): اقتباسی از رمان «شیاطین» داستایفسکی درباره یک توطئه سیاسی و گروه‌های انقلابی که هم در برزخ افکار خود گرفتارند و هم برای آرمانشان دست به هر جنایتی می‌زنند.

یادداشت‌ها، مقاله‌ها و جستارها

«خطاب به عشق»: مجموعه نامه‌های عاشقانه کامو و ماریا کاسارس. اولین دیدارشان در ۱۹ مارس ۱۹۴۴ بود؛ زمانی که کامو رمان بیگانه را منتشر می‌کرد و از همسرش فرانسین جدا بود.«تابستان» (۱۹۵۴): شامل هشت مقاله که کامو بین سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۵۳ نوشت. او در این مقالات، فرهنگ، رسوم، تفکر و لذت‌های شهرنشینی را با دیدی فلسفی نقد می‌کند.«عصیانگر» (۱۹۵۱): مقاله‌ای که در آن کامو به جنبه‌های تاریخی و متافیزیکی طغیان و انقلاب در جوامع غربی می‌پردازد و اندیشه‌های فیلسوفان و هنرمندانی چون اپیکور، هگل، داستایفسکی، نیچه و دیگران را در چارچوب انسان در حال طغیان بررسی می‌کند.«وقایع‌نگاری‌های الجزایر» (۱۹۵۸): مجموعه یادداشت‌ها و مقاله‌های شاخص کامو از ۱۹۳۹ تا ۱۹۵۸ درباره زادگاهش که در آن سعی کرده در دوره پرآشوب فقر، جنگ‌های داخلی و آشوب، راوی روح الجزایری باشد.«در دفاع از فهم»: شامل مجموعه‌ای از ۳۴ متن سخنرانی‌های آلبر کامو از ۱۹۳۶ تا ۱۹۵۸ در قالب جستار.«متافیزیک مسیحی» (۱۹۸۵): یکی از آثار فلسفی کامو که ابتدا به عنوان پایان‌نامه نوشته شد. مطالعه‌ای تاریخی درباره رابطه مسیحیت و فلسفه یونانی در چند قرن نخست پس از میلاد مسیح.«تعهد اهل قلم»: حاوی مقاله‌های کامو در موضوعات ادبی، سیاسی و اجتماعی در حمایت از حقوق بشر، نفی فاشیسم و ایدئولوژی نازی و ایده هنر در خدمت بشریت و عدالت.«آفرینش پرمخاطره»: شامل سه سخنرانی کامو در سال‌های ۱۹۴۵، ۱۹۵۳ و ۱۹۵۷ در انجمن آشتی فرانسوی و دانشگاه اوپسالای سوئد.«دلهره هستی»: شرحی بر اندیشه و زندگی آلبر کامو و زوایای پنهان در افکار و روح حاکم بر آثارش.دیگر کتاب‌های کامو عبارتند از: پشت و رو (۱۹۳۷)، بحران بشر (۱۹۴۶)، نه قربانیان نه جلادان (۱۹۴۶)، دریای نزدیک (۱۹۵۱)، زن تنها (۱۹۵۷)، تأملاتی در باب گیوتین و دار (۱۹۵۷)، سیه‌روزی کابیلی (۱۹۵۸)، مقاومت، عصیان و مرگ (۱۹۶۰) و یادداشت‌ها (۲۰۱۸).

نظرات دیگران درباره آلبر کامو و آثارش

بسیاری نوشته‌های کامو را اگزیستانسیالیستی می‌دانند، هرچند خود او در زمان حیاتش قاطعانه این موضوع را رد می‌کرد. آکادمی نوبل در توجیه اعطای جایزه به او اعلام کرد که این جایزه نه تنها به خاطر «تولید مهم ادبی‌اش»، بلکه به خاطر روشن کردن «مشکلات وجدان بشری در زمان ما» به او تعلق گرفته است.«سر هربرت رید»، مورخ و منتقد ادبی، هنگام انتشار کتاب «عصیانگر» نوشت: «با انتشار این کتاب، ابری که بیش از یک قرن ذهن اروپایی را تحت فشار قرار داده است، شروع به کنار رفتن می‌کند.» پیش از تیرگی رابطه کامو و سارتر، سارتر از مهم‌ترین تحسین‌کنندگان آثار کامو بود، اما پس از انتشار «عصیانگر» که در آن شورش را جایگزین انقلاب سیاسی کرد و مخالفت خود را با مارکسیسم اعلام نمود، گسستی عمیق میان آن دو ایجاد شد. مجله زیر نظر سارتر، کامو را متهم به کمک به مرتجعین کرد و کامو نیز در پاسخ گفت اگزیستانسیالیست‌های سارتر «امروز بندگی را تعالی می‌بخشند.»«ویل دورانت» درباره آثار کامو نوشت: «کامو اندیشه خود را از آسمان به امور انسانی هدایت کرد. تلاش می‌کرد میراث فرهنگی انسان را حفظ کند و انسان‌تر از آن بود که ایدئولوژی‌هایی را بپذیرد که به انسان فرمان می‌دهند انسان را بکشد. شاید به همین دلیل بود که از همه احزاب سیاسی کناره گرفت.»

فلسفه پوچی و دیدگاه‌های آلبر کامو

آلبر کامو یک نظریه‌پرداز سیاسی اخلاق‌گرا پس از جنگ جهانی دوم بود. او در نوشته‌هایش جنبه‌های جزمی مسیحیت و مارکسیسم را رد می‌کرد، با فلسفه نظام‌مند مخالف بود، به عقل‌گرایی اعتقاد چندانی نداشت و یکی از شناخته‌شده‌ترین پرسش‌های اگزیستانسیالیستی قرن بیستم را مطرح کرد: «تنها یک سؤال واقعاً جدی فلسفی وجود دارد و آن خودکشی است.» کامو متعلق به نسلی بود که با طبل جنگ جهانی اول بزرگ شد و تاریخ را سرشار از قتل، بی‌عدالتی و خشونت می‌دید. او به همراه جورج اورول، یکی از معدود سخنگویان تعهد اخلاقی سازش‌ناپذیر و مستقل بود.از نظر فلسفی، دیدگاه‌های کامو به ظهور «پوچ‌گرایی» کمک کرد. او دنیایی بدون خدا و ارزش‌های قابل توجیه را پذیرفت، اما پوچی این جهان برایش با نعمت‌های طبیعت و شادی‌های جسمانی بیشتر می‌شد. تحلیل کامو از پوچی با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا زندگی معنا دارد یا نه. او نتیجه‌گیری نیهیلیستی قطعی را رد می‌کند و نشان می‌دهد که آگاهی انسان نسبت به پوچی، می‌تواند خود مبنایی برای زیستن باشد.

سبک نگارش کامو

نوشته‌های کامو که عمدتاً درباره انزوای انسان در جهان بیگانه، بیگانگی فرد از خود و مسئله مرگ هستند، به درستی حس بیگانگی و سرخوردگی روشنفکر پس از جنگ را منعکس می‌کنند. نثر او ترکیبی از شفافیت و غزل، اشتیاق، چرخش‌های عبارات و کلمات قصار گیراست. تعامل میان دغدغه‌های فلسفی و ادبی، عامل اصلی غنا و ارزش نوشته‌های اوست.

تأثیرپذیری کامو از دیگران

کامو آثار فیلسوفانی چون هگل، مارکس، اشپنگلر و همچنین کیرکگور، نیچه و هایدگر را خوانده بود، اما اندیشه او بیش از همه وابسته به فردریش نیچه بود، به‌گونه‌ای که او را «فرزند خلف نیچه» نامیده‌اند. کامو به جای تفسیر پوچی، به دنبال راهی برای زیستن در جهان پوچ از پیش‌پذیرفته‌شده بود؛ همان‌طور که نیچه می‌گفت: این جهان چوب لای چرخ انسان می‌گذارد، پس باید علیه نظام موجود عصیان کرد.

جوایز و افتخارات آلبر کامو

کامو در سال ۱۹۵۷ و در ۴۴ سالگی موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شد و در آن زمان، دومین فرد جوان دریافت‌کننده این جایزه بود.

نسخه صوتی آثار آلبر کامو

نسخه صوتی بسیاری از کتاب‌های کامو تهیه شده است، از جمله: «بیگانه» با صدای آرمان سلطان‌زاده (نشر آوانامه)، «اسطوره سیزیف» با صدای راضیه هاشمی و رضا عمرانی (نشر ماه‌آوا)، «طاعون» با صدای تایماز رضوانی (انتشارات مجید)، «سقوط» با صدای بهرام ابراهیمی (نشر ماه‌آوا)، «خطاب به عشق» با صدای نگین کیانفر و رضا عمرانی (نشر ماه‌آوا) و «نخستین مرد» با صدای تایماز رضوانی (انتشارات مجید).

ترتیب پیشنهادی برای خواندن کتاب‌های آلبر کامو

بیگانه، کالیگولا، سوءتفاهم، سقوط، مرگ خوش، طاعون، حکومت نظامی، افسانه سیزیف، عصیانگر، خطاب به عشق، صالحان، رکوئیم برای یک راهبه، تعهد اهل قلم، تابستان.

اقتباس‌های سینمایی از آثار آلبر کامو

از کتاب «بیگانه» مشهورترین اقتباس سینمایی را لوکینو ویسکونتی، کارگردان شهیر ایتالیایی، در سال ۱۹۶۷ ساخت. همچنین از روی کتاب «نخستین مرد» فیلمی به همین نام در سال ۲۰۱۱ به کارگردانی «جیانی آملیو» ساخته شد.